نویسنده: سینا آلمند
جنگ فقط شهرها و زیرساختها را ویران نمیکند، بلکه بهتدریج کیفیت آموزشی دانشگاهها را از بین میبرد و رشد در مسیر زندگی دانشجویی را فرسوده میسازد. وقتی اخبار حملات، قطع مکرر برق و اینترنت، آوارگی خانوادهها و ناامنی دائمی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل میشود، درسخواندن دیگر در روال عادی پیش نمیرود؛ تلاشی برای حفظ پیوستگی در دل بیثباتی است. در چنین شرایطی، بحران آموزشی فراتر از تعطیلی موقت کلاسها مستقیماً سلامت روان، تداوم تحصیل و آینده شغلی نسل جوان را هدف میگیرد. با تکیه بر یافتههای پژوهشی، میتوان ابعاد این بحران را بهتر شناخت و نشان داد چرا سازمانهای دانشجویی مردمنهاد، میتواند راهکاری برای مدیریت این وضعیت و کاهش آسیبهای آن هستند.
نخستین و عمیقترین لایه این بحران، فشار روانی سنگینی است که بر گرده دانشجویان سنگینی میکند. مطالعات روی دانشجویان در شرایط جنگی نشان میدهد که با آغاز جنگ، نرخ اضطراب و افسردگی میان آنها به شکل چشمگیری صعود میکند (Mykhaylyshyn et al., 2024). پس از گذشت زمان شاخصهای استرس حاد ظاهراً به ثبات میرسند اما این ثبات به معنای سازگاری یا بازگشت به شرایط عادی نیست بلکه نشاندهنده مزمن شدن تنش و شکلگیری آسیب روانی عمیق است. دانشجو در این وضعیت باید میان درسخواندن، رفع نیازهای حیاتی اولیه، قطعی مداوم اینترنت و برق، مهاجرت اجباری و نگرانی مدام برای جان خود و خانوادهاش تعادل برقرار کند. در این شرایط، افت تحصیلی یا طولانی شدن دوران تحصیل صرفاً نمودی بیرونی از یک آسیب روانی بسیار عمیقتر است.
در این میان، دانشگاه را نمیتوان صرفاً یک ناظر بیطرف یا یک محیط آموزشی محض دانست که فقط واحد درسی ارائه دهد. آموزش عالی در مناطق بحرانزده هم میتواند پیشران صلح و انسجام باشد و هم زمینهساز بازتولید نابرابری و تعمیق تنشها شود(Kester et al., 2022). از یک سو دانشگاه با ایجاد فرصتهای برابر برای تحرک اجتماعی، نقش صلحساز دارد. از سوی دیگر، اگر دسترسی به آموزش عالی برای ساکنان مناطق کمبرخوردار محدود شود یا بخشی از دانشجویان در باتلاق آسیبهای ناشی از جنگ گرفتار شوند، دانشگاه عملاً به بازتولید نابرابری و بیعدالتی کمک خواهد کرد و شایستهسالاری جای خود را به برتری طبفاتی میدهد. بنابراین در دوران جنگ، نحوه هدایت سیاستهای آموزشی تعیین میکند که دانشگاه پناهگاه دانشجویان باشد یا آنها را نادیده بگیرد.
برای مقابله با این شرایط، معمولاً توصیههای کلیشهای مانند «باید قوی بود» شنیده میشود. اما تابآوری یک ویژگی ذاتی و ثابت نیست، بلکه فرایندی پویا، اکتسابی و آموزشپذیر است که بر منابع روانشناختی، اجتماعی و محیطی فرد استوار است (Irwin et al., 2022). تقویت تابآوری تحصیلی نیازمند آموزش مهارتهای عملی مانند تنظیم هیجانات، مدیریت استرس، برنامهریزی در شرایط نامطمئن و بهرهگیری از راهبردهای فراشناختی (تأمل بر یادگیری و نظارت بر عملکرد خود) است. این نگاه تخصصی، مفهوم تابآوری را از یک تحمل منفعلانه به یک عاملیت فعال با خردهکنشهای موثر تغییر میدهد و به دانشجو کمک میکند تا از سطح تلاش برای «بقا» فراتر رفته و مسیر رشد علمی و فردی خود را پیدا کند.
با این حال، آموزش این مهارتها بدون وجود بازوهای اجرایی در بدنه دانشجویی اثربخش نخواهد بود. تجربه بحرانها نشان میدهد زمانی که ساختارهای رسمی آموزش دچار اختلال میشوند، شبکههای خودجوش حمایتی دانشجویان و همتایان فعالترین بخش برای جبران نارساییها هستند (Tshifhumulo et al., 2026). این شبکهها علاوه بر کارکرد آموزشی برای جبران کمکاری تحصیلی، با ایجاد حس تعلق و همدلی عاطفی، مانع ناامیدی و انزوای تحصیلی دانشجویان میشوند.
سازمانهای دانشجویی مردمنهاد، پیونددهنده اصلی میان تابآوری فردی دانشجویان و ساختار رسمی دانشگاه هستند. این تشکلها به دلیل نزدیکی بیواسطه به بدنه دانشجویی، بهتر از هر نهاد دیگری نیازها و آسیبها را شناسایی میکنند. سازمانهای دانشجویی مردمنهاد میتوانند با ساماندهی گروههای تبادل پیام، مشاورههای انفرادی، طراحی کارگاههای مهارتی با کمک متخصصان بازوی حمایتی مؤثری ایجاد کنند. افزون بر این، تشکیل حلقههای دینی نیز کارکرد فوق العادهای در ایجاد همبستگی، احساس تعلق و یاری گرفتن از منشأ الهی خواهد داشت. با تقویت این سازمانهای مستقل و پویا، میتوان تهدید بزرگ جنگ بر سر سرنوشت دانشجویان مناطق کم برخوردار را به فرصتی برای تحکیم همبستگی اجتماعی و حفظ پویایی علمی نسل جوان تبدیل کرد.
منابع:
Irwin, A., Perkins, J., Branigan, H., Trevethan, C., Alcaras, A., & Tamba, L. (2022). Building a resilience course for students: Moving from surviving to thriving.
Kester, K., Abura, M., Sohn, C., & Rho, E. (2022). Higher education peacebuilding in conflict-affected societies: Beyond the good/bad binary. International Journal of Comparative Education and Development, 24(3/4), 160–176. https://doi.org/10.1108/IJCED-04-2022-0027
Mykhaylyshyn, U. B., Stadnik, A. V., Melnyk, Yu. B., Vveinhardt, J., Oliveira, M. S., & Pypenko, I. S. (2024). Psychological stress among university students in wartime: A longitudinal study. International Journal of Science Annals, 7(1). https://doi.org/10.26697/ijsa.2024.1.6
Tshifhumulo, R., Sadiki, A., Mpatlanyane, V., & Amaechi, K. (2026). Peer support interventions in the time of crisis: Peer-based adaptation strategies of undergraduate students during COVID-19 pandemic at a rural university in South Africa. South African Journal of Higher Education, 40(1), 296–320. https://doi.org/10.20853/40-1-6528
