نویسنده: ساره چوبکی
در عصر ارتباطات، حجم عظیمی از اخبار و اطلاعات هر روز از طریق شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و رسانههای مختلف در اختیار افراد قرار میگیرد. اگرچه دسترسی سریع به اطلاعات یکی از مهمترین دستاوردهای فناوری است، اما گسترش اخبار نادرست، شایعات و محتوای گمراهکننده، ضرورت برخورداری از سواد رسانهای را بیش از هر زمان دیگری آشکار ساخته است. سواد رسانهای به معنای توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و استفاده آگاهانه از پیامهای رسانهای است؛ به گونهای که فرد بتواند میان اطلاعات صحیح و نادرست تمایز قائل شود و تحت تأثیر تبلیغات، شایعات یا جریانهای رسانهای قرار نگیرد. برای دانشجویان که نقش مهمی در تولید، انتقال و تحلیل دانش دارند، این مهارت از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا آنان علاوه بر مصرفکننده اطلاعات، در آینده از تأثیرگذارترین اقشار جامعه در حوزه آموزش، پژوهش و فرهنگ خواهند بود.
از دیدگاه علوم ارتباطات، اخبار نادرست معمولاً با هدف جلب توجه، تأثیرگذاری بر افکار عمومی، کسب منافع اقتصادی یا هدایت مخاطبان به سمت یک دیدگاه خاص منتشر میشوند. پژوهشها نشان میدهد که اخبار هیجانبرانگیز، ترسآفرین یا خشمبرانگیز با سرعت بیشتری نسبت به اخبار عادی در فضای مجازی منتشر میشوند؛ زیرا احساسات، تصمیمگیری منطقی را کاهش داده و احتمال بازنشر بدون بررسی را افزایش میدهد. روانشناسان این پدیده را «سوگیری تأییدی» مینامند؛ یعنی انسانها تمایل دارند اخباری را بپذیرند و منتشر کنند که با باورها و پیشفرضهای ذهنی آنان هماهنگ باشد، حتی اگر شواهد کافی برای درستی آن وجود نداشته باشد. آگاهی از این خطای شناختی، نخستین گام در مسیر افزایش سواد رسانهای است؛ زیرا شناخت خطاهای ذهن، انسان را در برابر فریبهای رسانهای هوشیارتر میسازد.
یکی از مهمترین راهکارهای تشخیص اخبار نادرست، بررسی منبع انتشار خبر است. هر مطلبی که در یک کانال، صفحه یا حساب کاربری منتشر میشود، لزوماً معتبر نیست. رسانههای حرفهای برای انتشار اخبار از استانداردهای مشخصی مانند ذکر منبع، ارائه شواهد، تفکیک خبر از تحلیل و پاسخگویی در برابر اشتباهات استفاده میکنند؛ در حالی که بسیاری از صفحات ناشناس یا غیرتخصصی تنها به دنبال افزایش بازدید، جذب دنبالکننده یا کسب درآمد از طریق انتشار مطالب جنجالی هستند. بنابراین، پیش از پذیرش یا بازنشر هر خبر، باید اعتبار نویسنده، رسانه و منابع استنادشده بررسی شود و در صورت نبود منبع معتبر، با احتیاط با آن برخورد کرد.
توجه به زمان انتشار خبر نیز اهمیت فراوانی دارد. گاهی یک خبر صحیح مربوط به سالهای گذشته، بدون اشاره به تاریخ، دوباره منتشر میشود و ذهن مخاطب را درباره وضعیت کنونی دچار اشتباه میکند. همچنین لازم است تصاویر و ویدئوها با دقت بررسی شوند؛ زیرا پیشرفت فناوری و ابزارهای هوش مصنوعی، امکان ویرایش تصاویر، تغییر صدا و تولید ویدئوهای جعلی را بیش از گذشته فراهم کرده است. ازاینرو، صرف مشاهده یک تصویر یا فیلم، دلیل قطعی بر صحت یک ادعا نیست و باید آن را با منابع معتبر مقایسه کرد. استفاده از سامانههای راستیآزمایی و جستوجوی معکوس تصاویر نیز از روشهای علمی تشخیص محتوای جعلی به شمار میرود.
از منظر روانشناسی، تصمیمگیری در شرایط هیجانی معمولاً با کاهش تفکر انتقادی همراه است. به همین دلیل، متخصصان توصیه میکنند هنگام مواجهه با اخباری که احساساتی مانند خشم، ترس، نگرانی یا هیجان شدید ایجاد میکنند، از بازنشر فوری خودداری کرده و ابتدا چند دقیقه برای بررسی و ارزیابی خبر زمان اختصاص دهیم. این فاصله کوتاه، فرصت فعال شدن تفکر منطقی را فراهم میکند و احتمال فریب خوردن را کاهش میدهد. همچنین تقویت مهارت تفکر نقادانه، پرسیدن سؤالهایی مانند «منبع این خبر چیست؟»، «چه شواهدی برای این ادعا وجود دارد؟» و «آیا رسانههای معتبر دیگر نیز این خبر را منتشر کردهاند؟» میتواند احتمال خطا را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
دانشجویان به دلیل حضور گسترده در فضای مجازی و دسترسی به منابع متنوع علمی، بیش از دیگران نیازمند بهرهمندی از سواد رسانهای هستند. انتشار یک خبر نادرست در محیطهای دانشگاهی میتواند موجب ایجاد نگرانی، خدشهدار شدن اعتبار افراد، گسترش شایعات و حتی آسیب به فضای علمی و فرهنگی شود. ازاینرو، رعایت اخلاق رسانهای و احساس مسئولیت در قبال انتشار اطلاعات، بخشی از رسالت علمی و اجتماعی دانشجویان محسوب میشود.
در چارچوب ارزشهای اسلامی نیز دقت در دریافت و انتقال اخبار، یک مسئولیت اخلاقی و دینی به شمار میرود. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا﴾؛ «ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر شخصی فاسق خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید.» (سوره حجرات، آیه ۶).
این آیه، اصل «راستیآزمایی» را پیش از پذیرش یا انتشار اخبار بیان میکند؛ اصلی که امروزه یکی از مهمترین مبانی سواد رسانهای در جهان به شمار میرود و نشان میدهد آموزههای اسلامی قرنها پیش بر ضرورت بررسی صحت اطلاعات تأکید کردهاند.
همچنین پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ»؛ «برای دروغگو بودن انسان همین کافی است که هرچه میشنود، نقل کند.» (روایت صحیح مسلم). این حدیث نشان میدهد که بازنشر مطالب بدون تحقیق، حتی اگر از روی ناآگاهی باشد، میتواند انسان را در گسترش اطلاعات نادرست شریک کند. بنابراین، مسئولیتپذیری در فضای رسانهای تنها یک وظیفه حرفهای نیست، بلکه بخشی از اخلاق اسلامی و امانتداری در انتقال حقیقت است.
در نهایت، سواد رسانهای تنها یک مهارت فناورانه نیست، بلکه نوعی مسئولیت اجتماعی، اخلاقی و علمی است. دانشجویی که قدرت تحلیل انتقادی، راستیآزمایی اطلاعات، کنترل هیجانات و ارزیابی منابع را در خود تقویت کند، نهتنها از آسیبهای رسانهای مصون خواهد ماند، بلکه به عنوان عضوی آگاه و مسئول، در گسترش حقیقت، افزایش آگاهی عمومی و ارتقای فرهنگ گفتوگو در جامعه نیز نقش مؤثری ایفا خواهد کرد. جامعهای که شهروندان آن پیش از باور کردن، تحقیق میکنند و پیش از انتشار، میاندیشند، کمتر گرفتار شایعات، جنگ روانی و تحریف حقیقت خواهد شد و مسیر رشد علمی، فرهنگی و اخلاقی را با آگاهی، بصیرت و مسئولیتپذیری بیشتری طی خواهد کرد.
منابع
- 1. قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۶.
- مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، مقدمه، باب النهي عن الحديث بكل ما سمع، حدیث شماره ۵.
- . 9th ed. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2019.
- . Washington, DC: Aspen Institute, 2010.
- . Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. Paris: UNESCO, 2013.
- شکرخواه، یونس. خبر؛ نظریه، روش و مهارت. تهران: انتشارات همشهری.
- محسنیانراد، مهدی. وسایل ارتباط جمعی. تهران: انتشارات سروش.
8. مقالات علمی منتشرشده در فصلنامههای «پژوهشهای ارتباطی»، «رسانه» و «مطالعات فرهنگ و ارتباطات» در زمینه سواد رسانهای، راستیآزمایی اخبار و مقابله با اطلاعات نادرست.
